Zakończenie projektu badawczego "Edukacja religijna polskich emigrantów w Wielkiej Brytanii"

Głównym celem naukowym projektu była szczegółowa i krytyczna analiza aktualnego stanu edukacji religijnej, którą pobiera polska młodzież przebywająca na emigracji w Wielkiej Brytanii. Rozwiązanie problemu nastąpiło nie tylko przez analizę zastanych materiałów źródłowych i literatury przedmiotu, ale przede wszystkim przez badania empiryczne, które przeprowadzone zostały w w 20 ośrodkach polonijnych w Wielkiej Brytanii. Badaniami objęto zarówno polskie parafie i polskie szkoły sobotnie, jak również wybrane szkoły brytyjskie znajdujące się w tych miejscowościach. Przeprowadzono badania z dziećmi, młodzieżą, dorosłymi, rodzicami a także z nauczycielami i katechetami w różnych podmiotach realizujących edukację religijną polskich emigrantów. Przedstawiając najistotniejsze wnioski z przeprowadzonych badań można stwierdzić, co następuje:
1. Do najbardziej znaczących środowisk edukacji religijnej polskich emigrantów w Wielkiej Brytanii należą rodziny, parafie Polskiej Misji Katolickiej, polskie szkoły sobotnie oraz szkoły brytyjskie, katolickie, anglikańskie i niewyznaniowe. Zasadniczo nie istnieje korelacja pomiędzy środowiskami edukacji religijnej, co oznacza, że w wielu z nich treści zajęć z religii mogą się powtarzać lub zostać pominięte. W jednostkowych przypadkach można zauważyć współpracę w odniesieniu do edukacji religijnej pomiędzy polskimi parafiami a polskimi szkołami sobotnimi. Ma ona miejsce zwłaszcza wówczas, gdy nauczycielami religii w polskich szkołach są katecheci parafialni, duchowni i świeccy.
2. Na podstawie przeprowadzonych badań stwierdzono, że w większości polskich szkół sobotnich realizowana jest systematyczna i długotrwała edukacja religijna dla dzieci i młodzieży. Stwierdzono jednak, że nie istnieją wytyczne programowe, ani nawet podręczniki do nauczania religii w tych szkołach. W praktyce zatem każdy nauczyciel religii decyduje o doborze treści i metod, co niesie ryzyko niezachowania integralności treści. Badania dowiodły, że większość nauczycieli realizuje edukację religijną w ujęciu katechetyczno-ewangelizacyjnym z jednoczesnym odwoływaniem się do polskości. Omawiane treści dotyczą najczęściej prawd wiary, liturgii, zasad moralnych i modlitwy. Z kolei wśród stosowanych metod znajdują się metody podające, jak również aktywizujące i multimedialne.
3. Ważnym środowiskiem edukacji religijnej Polaków w Wielkiej Brytanii są brytyjskie szkoły katolickie. Treści edukacji religijnej w szkołach katolickich opierają się na Katechizmie Kościoła Katolickiego i odnoszone są do współczesnego życia uczniów. Na podstawie przeprowadzonych badań można stwierdzić, że edukacja religijna w tych szkołach zbliżona jest do katechezy konfesyjnej, choć wiele czasu przeznaczone jest także na omówienie religii niechrześcijańskich i wyznań takich jak anglikanizm.
4. W szkołach niewyznaniowych edukacja religijna przyjmuje kształt religioznawstwa. Jej celem jest przede wszystkim przekaz wiedzy na temat religii obecnych w społeczeństwie brytyjskim tj. chrześcijaństwa, judaizmu, islamu, hinduizmu, buddyzmu i sikhizmu a także budowanie przyjaznych relacji pomiędzy wyznawcami tych religii. Postuluje się, aby edukacja religijna promowała tzw. brytyjskie wartości tj. demokrację, wolność czy tolerancję.
Przedstawione wyżej wnioski stały się motywem sformułowania następujących postulatów.
1. Równolegle do budowania własnej tożsamości religijnej edukacja religijna polskich emigrantów w Wielkiej Brytanii powinna wychowywać do dialogu międzyreligijnego i ekumenizmu. Konieczne jest bowiem poznanie religii i wyznań chrześcijańskich obecnych w wielokulturowym społeczeństwie brytyjskim oraz budowanie szacunku i współpracy z ludźmi wywodzącymi się z innych kultur. W realizacji tego postulatu uprzywilejowane są wielokulturowe szkoły brytyjskie, ale także pozostałe środowiska powinny kształtować dialog międzyreligijny i ekumenizm.
2. Obok budowania polskiej tożsamości narodowej edukacja religijna Polaków w Wielkiej Brytanii powinna prowadzić do integracji ze społeczeństwem brytyjskim i lokalnym Kościołem. Edukacja religijna powinna zatem promować poznawanie lokalnej kultury, nawiązywanie więzi z przedstawicielami innych kultur a także zaangażowanie w życie miejscowej społeczności. Szczególnym wymiarem integracji powinna być współpraca z lokalnym Kościołem katolickim przez wzajemne poznawanie się, kształtowanie wzajemnego szacunku, wspólny udział w liturgii a także podejmowanie wspólnych inicjatyw.
3. Konieczne jest dążenie do współpracy wszystkich środowisk edukacji religijnej Polaków w Wielkiej Brytanii. Oczywista jest przede wszystkim współpraca rodziny ze wszystkimi innymi środowiskami edukacji religijnej, gdyż to głównie od rodziny zależy rodzaj i jakość wychowania religijnego dzieci. Także współpraca polskiej parafii z polską szkołą sobotnią wydaje się naturalna. Działając bowiem na tym samym terenie i adresując zajęcia do tej samej grupy osób interakcje wydają się koniecznością. Współpracę tę pogłębia fakt, że nauczycielami religii w polskich szkołach sobotnich często są księża i katecheci parafialni. Współpraca rodziny, polskiej szkoły i polskiej parafii powinna polegać przede wszystkim na ustalaniu treści programowych edukacji religijnej, tak aby zapewnić ich integralność i unikać zbędnych powtórzeń. Współpraca polskich środowisk wychowawczych ze szkołami brytyjskimi należy do rzadkości, ale warto byłoby rozważyć korelację treści omawianych w tych środowiskach. Zarówno rodzice, katecheci jak i nauczyciele religii w polskich szkołach sobotnich powinni znać założenia programowe edukacji religijnej oraz sposób ich realizacji w szkołach, do których uczęszczają polskie dzieci i młodzież. W oparciu o tę wiedzę należałoby programować i realizować edukację religijną w pozostałych środowiskach.
Realizacja projektu przyniosła następujące efekty: monografia w języku polskim (560 s.), cztery artykuły w języku angielskim w czasopismach z listy MNiSW, w tym zagranicznych, pięć artykułów w języku polskim w czasopismach z listy MNiSW, cztery rozdziały w monografiach zbiorowych, dwie monografie wieloautorskie oraz jedno sprawozdanie. Ponadto wygłoszono dwa na konferencjach międzynarodowych, cztery wykłady na konferencjach zagranicznych i trzy na krajowych. Zorganizowano także trzy konferencje naukowe, w tym jedną zagraniczną.
Realizacja projektu przyczyniła się do rozwoju subdyscypliny naukowej jaką jest teologia pastoralna/katechetyka. Niniejszy projekt poszerzył obszary badawcze tej dyscypliny wiedzy i otworzył ją na badania ponadkonfesyjne i ponadnarodowe. Badania o charakterze teologiczno-pastoralnym zorientowane na specyficzną kategorię społeczną, jaką stanowią polscy emigranci w Wielkiej Brytanii, przyniosły interesujące efekty poznawcze i konkretne postulaty zmierzające do rozwoju badanej rzeczywistości. Bez wątpienia jest to propozycja obiecująca dla samej teologii pastoralnej i jej naukowego statusu. Nie bez znaczenia jest fakt, że realizacja projektu przyczyniła się do wypracowania koncepcji edukacji religijnej polskich emigrantów w Wielkiej Brytanii a pośrednio także do wytworzenia materiałów dydaktycznych dla tej grupy odbiorców.